1) Doğal Oluşum ve Seyir Noktaları
Atatürk Silüeti (Damal)
Damal ilçesinde Karadağ yamaçlarında oluşan Atatürk Silüeti, her yıl 15 Haziran – 15 Temmuz tarihleri arasında belirli bir zaman aralığında gözlemlenebilen, doğal bir ışık-gölge oluşumudur. Silüetin görülebilirliği hava koşullarına bağlı olmakla birlikte, genel olarak akşamüstü saatlerinde kısa süreli olarak netleşmektedir.
2) Kaleler
Ardahan Kalesi (Merkez)
Ardahan Kalesi, şehir merkezinin kuzeyinde, Kura Nehri kıyısında konumlanmaktadır. İlk inşa evresi kesin olarak bilinmemekle birlikte, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde kullanıldığı; Osmanlı döneminde ise kapsamlı onarımlarla günümüzdeki görünümünü kazandığı bilinmektedir. Kale dikdörtgen planlıdır; batı yönündeki anıtsal girişinde kitabesi yer alır. İç alanda mescit ve hamam kalıntıları bulunmaktadır.
Kazan Kalesi (Merkez Yakını)
Ardahan’ın yaklaşık 12–13 km kuzeydoğusunda, Kura vadisi çevresinde yer almaktadır. Kale büyük ölçüde yıkılmış olup günümüze sınırlı bölümleri ulaşmıştır. Çevrede eski yerleşim izleri mevcuttur.
Altaş (Ur) Kalesi (Hanak Yolu Üzeri)
Ardahan–Hanak yolu üzerinde, Altaş (Ur) Köyü doğusunda yüksek bir tepe üzerinde yer alır. Yapım tarihi kesin olmamakla birlikte, eski yerleşim izleriyle birlikte değerlendirilmesi gereken bir savunma yapısıdır.
Kinzi Kalesi (Merkez – Batı)
Ardahan’ın batı yönünde, önemli bir geçit güzergâhı üzerinde bulunur. Konumu ve yapısal özellikleri bakımından bölgedeki erken dönem kale geleneğini yansıttığı değerlendirilmektedir.
Kalecik Kalesi (Göle)
Göle ilçesi Kalecik Köyü yakınında, vadilerin kesiştiği sarp bir alanda konumlanır. Yapım tarihi kesin olmamakla birlikte, bölgedeki erken dönem kale mimarisiyle benzerlikler göstermektedir.
Şeytan Kalesi (Çıldır)
Çıldır ilçe merkezine yakın konumda, Karaçay vadisinde sarp ve korunaklı bir alanda yer alır. Tarihî kaynaklarda farklı adlarla anılan kale, bölgenin en bilinen tarihî yapıları arasındadır.
3) Köprüler
Ardahan ve çevresinde özellikle 19. yüzyıl sonlarına tarihlenen köprü örnekleri bulunmaktadır. Bunun yanında Çıldır-Taşköprü çevresinde, Urartu dönemine atıfla anılan tarihî köprü kalıntısı da yerel kültür envanterlerinde önemle vurgulanmaktadır.
Posof Çayı Köprüsü (Posof)
Posof ilçe merkezine yakın konumda, Posof Çayı üzerinde yer alır. 19. yüzyıl sonlarında (Rus dönemi) inşa edildiği belirtilmektedir.
Taşköprü (Çıldır – Taşköprü Köyü)
Adını köprüden alan Taşköprü Köyü’nde yer alır. Günümüzde büyük ölçüde harap durumdadır; kemer kısmı kısmen görülebilmektedir.
Gülyüzü Köyü Köprüsü (Çıldır)
Gülyüzü Köyü güneyinde dere üzerinde yer alan köprü, plan özellikleri bakımından 19. yüzyıl sonu köprüleriyle benzerlik göstermektedir. Zemin kısmı yakın dönem onarımlarıyla yenilenmiştir.
4) Tabyalar
-
yüzyılda kalelerin askerî öneminin azalmasıyla birlikte tabyalar, yeni savunma yapıları olarak öne çıkmıştır. Ardahan’ın stratejik konumu nedeniyle kent çevresinde çeşitli tabyalar inşa edilerek bölge savunması güçlendirilmiştir.
Ramazan Tabyası (Merkez)
Ardahan il merkezinin kuzeyinde yer alan Ramazan Tabyası, 19. yüzyıl savunma yapılarının önemli örneklerinden biri olarak öne çıkar.
5) Kilise ve Şapel Kalıntıları
Ardahan ve çevresinde, Bizans dönemiyle ilişkilendirilen, büyük ölçüde tahrip olmuş çok sayıda kilise/şapel kalıntısı bulunmaktadır.
Ölçek Köyü Kilisesi (Merkez – Ölçek)
Ölçek Köyü’nde yer alan kilise kalıntısının yapım tarihi kesin olmamakla birlikte, ortaçağ dönemine tarihlenebileceği değerlendirilmektedir.
Övündü (Vaşlop) Manastır Kilisesi (Çıldır)
Kurtkale çevresinde yer alan yapı, plan özellikleri bakımından farklılaşan bir manastır kilisesi örneği olarak dikkat çeker.
Sensop Kilisesi (Çıldır)
Kurtkale çevresinde, eski yerleşim alanı içerisinde yer aldığı belirtilen kilisenin bazı duvarları ve üst örtüsü kısmen korunmuştur.
6) Göller ve Akarsular
Çıldır Gölü
Doğu Anadolu’nun önemli göllerinden biridir. Kış aylarında donması, yörede turizm ve doğa deneyimi açısından öne çıkan özelliklerindendir.
Aktaş (Hazapin) Gölü
Ardahan–Gürcistan sınır hattında bulunan göl, iki ülke arasında paylaşılmaktadır.
Kura (Kür) Nehri
Bölgenin ana akarsu sistemidir; Ardahan havzasının şekillenmesinde belirleyicidir.
7) Camiler ve Türbeler
Müderris İbrahim Efendi Camisi (Merkez)
Halil Efendi Mahallesi’nde, kale yakınında yer alan yapı 18. yüzyıl başına tarihlenmektedir. Zaman içinde onarımlar geçirmiştir.
Mevlid Efendi Camisi (Merkez)
Kitabeye göre 18. yüzyıl başlarına tarihlenmektedir; yakın dönemde yenilemeler yapılmıştır.
Arap (Yanık) Camisi (Merkez)
Tarihî kaynaklarda, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başı olaylarıyla ilişkilendirilen bir anı mekân niteliğindedir.
Derviş Bey Camisi (Merkez)
-
yüzyıl yapısı olan cami, taş işçiliği ve ahşap unsurlarıyla dikkat çeker.
Ölçek Köyü Camisi (Merkez – Ölçek)
-
yüzyıl sonuna tarihlenen cami, ahşap işçiligi unsurlarıyla öne çıkar.
Dedeşen Köyü Camisi (Göle)
Göle ilçesi Dedeşen Köyü’ndeki cami, yöre anlatıları ve tarihî izlerle birlikte değerlendirilen önemli bir kültür varlığıdır.
Şeyh Ahmet ve Şeyh Muhammet Türbesi (Göle – Dedeşen)
Dedeşen Köyü girişinde yer alan türbe, mimari üslup ve halk anlatılarıyla birlikte bölgenin inanç turizmi unsurları arasında sayılır.
Kömür Baba Türbesi (Göle)
Göle ilçe merkezine yakın konumda yer alan türbe, yöre halkının ziyaret ettiği inanç noktalarındandır; geçirdiği onarımlar nedeniyle özgün mimari özellikleri sınırlı düzeyde korunmuştur.
